Keizer Hendrik III

In 1039 stierf keizer Koenraad II te Utrecht en zijn hart en ingewanden werden in het koor van de St. Maartenskerk te Utrecht begraven. In 1040 bezocht Hendrik III Utrecht opnieuw en uit dank voor het bewaren van het hart van zijn overleden vader schonk hij  de bisschoppelijke kerk van Utrecht de volgende landerijen en privileges:

D HIII 43 (21 mei 1040 te Utrecht):[1] H. schenkt de bisschoppelijke kerk te Utrecht bezittingen te Leermens, Eenum en tussen Eems en Lauwers, in de graafschap van Rodulfus, die Uffo en zijn broers na goddeloze lichtzinnigheid door rechterlijke uitspraak verloren hebben.

D HIII 44 (21 mei 1040 te Utrecht): H. schenkt de bisschoppelijke kerk te Utrecht bezittingen te Uffelte, Wittelte en Peelo, die Uffo en zijn broers na goddeloze lichtzinnigheid door rechterlijk oordeel verloren hebben.

D. HIII 45(21 mei 1040 te Utrecht): H. schenkt de bisschoppelijke kerk te Utrecht een bezitting in Cruoninga (Groningen) met grafelijke rechten en andere rechten.

Deze giften waren niet bedoeld voor de bisschop, deze mocht er zelfs niet aankomen[2]. De reden van de schenking was het begraven in de St. Maartenskerk van de ingewanden van Koenraad II.  Politieke overwegingen speelden daarbij nog geen rol. De stoffelijke resten waren als onderpand, als “gijzelaar” in het bezit van de kerk[3] die nu, gepersonifieerd door de Heilige Martinus, iets van de koning kon verlangen wat hij niet zou weigeren.

Het ambt van de prefect, gelegen in de Villa Cruoninga, die tot de schenking behoorde, moet op dat moment vacant zijn geweest. Hier kreeg de Utrechtse bisschoppelijke kerk  gravenrechten, zij het met een beperking “comitatu strictione”. De oorkonde was bovendien, en dit is zeer ongewoon, voorzien van een gouden bul. Het is opvallend dat Hendrik III ook nu weer een symbool van Byzantijnse keizerlijke macht koos als het om familieaangelegenheden zoals het sterven van zijn vader ging. Ik kom hier nog op terug. Helaas zijn noch de bul, noch het originele handschrift van de oorkonde bewaard gebleven.

In oorkonde D.HIII 45 werd tevens bepaald dat de villa Cruoninga jaarlijks 30 karrenvrachten wijn aan de bisschop van Utrecht moest leveren. Het klimaat was in het midden van de 11^e eeuw opvallend zacht. In Italië was de zomerhitte letterlijk moordend, IJsland en Groenland waren goed bewoonbaar en de wijngrens moet tijdelijk naar het noorden opgeschoven zijn. Aartsbisschop Adalbert van Hamburg-Bremen hield zich dan ook bezig met druiventeelt aan de Wezer. Toch viel er ook zeer veel regen, in de vorm van ongewoon zware buien. Hendrik III zag menige expeditie in het water vallen.

Heeft Hendrik III de villa Cruoninga en de prefectenhof ooit met eigen ogen gezien? Het gebied was ver gelegen van de koninklijke centra, de dichtstbijzijnde grote palts bevond zich in Zutphen. Een reizende koning was echter voor geen kleintje vervaard en waar vaste onderkomens ontbraken, sloeg hij een tentenkamp op. Van keizer Hendrik II wordt in een legende[4] beweerd dat hij een bezoek heeft gebracht aan Wolfsbarge aan het Zuidlaardermeer[5]. Hij zal niet de enige keizer geweest zijn die zich naar het hoge noorden begaf.  Oorkonde D.HIII 45 van 21 mei 1040 te Utrecht wekt de indruk dat Hendrik III de villa Cruoninga persoonlijk bezocht heeft om te onderzoeken hoe dit bezit eruit zag. Op dezelfde wijze bracht keizerin Gisela in 1039 een bezoek aan Lesum  (ten noorden van Bremen) en inspecteerde Hendrik III zelf de landgoederen in de mark Meißen die hij in 1046 erfde. Wanneer men het zeer letterlijk vertaalt staat er in de tekst:  “het volgende landgoed, (waar) wij zijn geweest om te willen zien/onderzoeken wat voor een (te) bezitten (of: die wij gezien hebben te bezitten) in de villa genaamd Cruoninga”. [6]

Het “itinerarium”, het reisdagboek  van Hendrik III biedt openingen voor een mogelijk bezoek aan dit grensgebied van het rijk. In 1036 verbleef hij van 6 juni tot 10 augustus in Nijmegen. Zijn echtgenote Gunhild was ziek. In 1039 was Koenraad II ziek en Hendrik vertoefde met zijn ouders noodgedwongen opnieuw lange tijd in Nijmegen, van 28 februari tot 26 mei. Hij zal zijn tijd niet slechts afwachtend doorgebracht hebben. Het is denkbaar, hoewel nergens overgeleverd, dat hij van de gelegenheid gebruik gemaakt heeft om de koningsgoederen in het noorden met een inspectiebezoek te vereren en de rechtsverhoudingen aldaar in kaart te brengen, misschien ook in aansluiting op de bovengenoemde reis die keizerin Gisela kort daarvoor nog aan het noorden van Saksen gemaakt had. Zij bezocht op 11 december 1038 het nieuw verworven goed Lesum bij Bremen, uit de nalatenschap van de rijke, op 3 december overleden Emma van Immedingen, dat waarschijnlijk bedoeld was als haar woonplaats voor het geval zij weduwe zou worden[7]. Dit laatste was niet denkbeeldig gezien de slechte gezondheidstoestand waarin Koenraad II uit Italië teruggekeerd was.

Er was meer koningsgoed in de omgeving van Groningen. Ten zuiden van de villa Cruoninga bevond zich op de Hondsrug het Go en het  dorp Haren met zijn “Olde Hof”, de “Mikkelhorst” en  de “Hof te Hemmen”. Oostelijk daarvan lag het veengebied het Wold, met de plaats Wolfsbarge.

Tot de terpdorpen die “over land bevaren of over zee bewandeld moesten worden” (Plinius), behoorden Oldehove (antiqua curtis), Leens met zijn Petruskerk en Baflo met een kerk van de Ottoonse heilige Laurentius, (die ook door Hendrik III vereerd werd).

De kerkjes van Haren en Noordlaren hadden Nicolaas en Bartholomeus als patroon, twee oosterse heiligen, wat mogelijk op een Ottoonse oorsprong wijst. Onder keizerin Theophanu kwam de Nicolaasverering in zwang en haar echtgenoot keizer Otto II heeft in 983 de relieken van de apostel Bartholomeus van Benevento naar Rome gebracht. Een deel van de schedel werd naar Frankfurt overgebracht.

Over de precieze ouderdom van de bijna identieke kerkjes in Haren en Noordlaren tast men nog in het duister, maar het is opmerkelijk dat de patroons hiervan heiligen waren die beiden vereerd werden door het echtpaar keizer Otto II en keizerin Theophanu.

---

[1] D. HIII 43, 44, 45.

[2] D. HIII 45: Et ne aliqua imperialis vel regalis aut episcopalism persona vel aliquis publicus exactor huius donationis nostre auctoritatem presumat infringer”

[3] D HIII 43: “in cuius ecclesia quasi pro pignore paterna sepelivimus viscera…” D HIII 44: “in cuius ecclesia quasi pro pignore paterna sepelivimus viscera, ut beatus Martinus nobis quasi debitori nostra requirat servicia…” D. HIII 45: “Chuonradi imperatoris cuius ventris interiora in eadem sepelivimus ecclesia..”

[4] In 983 had Otto II Bartholomeus vereerd door diens gebeente van Benevento naar Rome over te brengen. Oekumenisches Lexikon. Heilige Heinrich was in de middeleeuwen een populaire sint in de Noordelijke Nederlanden. Zijn status als min of meer lokale heilige werd aangestuurd door de abdij van Aduard als belangrijk grootveeneigenaar. Turf was in die dagen wat aardolie vandaag de dag is. De mare ging dat de keizer ergens tussen het huidige Stadskanaal en Ter Apel (Groningen) door de hemel zou zijn toegesproken. Wanneer is niet bekend, wel dat in 1268 de bisschop van Utrecht persoonlijk een relikwie van de Heilige Heinrich kwam inmetselen in de nieuwe kapel te Wolfsbarge, liggende in het veengebied van de abdij te Aduard.

[5] “Encyclopedie van Hollandse Heiligen”, Mohammed El-Fers.

(website http://digiboek.50megs.com/nlsinten/sint_h.htm)

[6] “tale predium, quale nos visi fuimus tenere in villa Cruoninga nuncuptata ».

[7] Wolfram, H., Konrad II.,358.

In de literatuur uit de tijd van  Hendrik III werd voor het eerst de idee van vrede als een versmelting van wereldlijk recht en christelijke genade onder woorden gebracht. Dit was een nieuwe ontwikkeling. “Het is een goede verhouding, zoals Lex (wet) en Gratia (genade)zich verenigen. Als zij verbonden zijn, zullen ze liefde tot de vrede voortbrengen.”[1] Pax (Vrede), werd gezien hij als het einddoel van de hemelse en aardse wereld.[2]

Tijdens het werven om de hand van Agnes van Poitou, bij de verloving en rond de huwelijksvoltrekking in 1042 en 1043 hield Hendrik III telkens grote preken voor het volk waarin hij iedereen opriep elkaars schuld te vergeven, wat hij zelf ook deed.[3]

Bij zijn keizerkroning in 1046 schonk hij op de drempel van de St. Pieterskerk opnieuw zijn vijanden vergiffenis, (met uitzondering van Godfried II van Lotharingen die voor de tweede keer een opstand was begonnen). Hendrik vergaf zijn vijanden op grote schaal bij zijn huwelijk, bij zijn keizerkroning en op zijn sterfbed.      

De ‘indulgenties’ zoals de amnestieën van Hendrik III werden genoemd, hadden echter nog een extra bijzonderheid. Hij schonk zijn vijanden niet alleen vergiffenis, hij beloonde hen ook. Door de zondaren niet te straffen maar hen daarentegen een voorkeursbehandeling te geven, hoopte hij ‘kwaad met goed te vergelden’. Dit motief was nieuw en een overtreffing van het Cluniacenzer vredesideaal.

Hendrik III probeerde  een einde te maken aan het recht op vete, de bloedwraak van generatie op generatie, een eindeloze spiraal van geweld. Hij ontsloeg de gekrenkten van hun plicht tot wraak en nam de aanvallers de wind uit de zeilen, of, om het in New Age termen te zeggen, hij doorbrak het Karma.

Zijn optreden wekte zoveel verbazing dat het op tal van plaatsen in de elfde-eeuwse literatuur en de legenden over Hendrik III terecht is gekomen, bijvoorbeeld in het elfde eeuwse Ruodlieb, een manuscript dat beschouwd wordt als de eerste ridderroman.

Onze koning heeft niet het bevel gegeven, hem die zich overgeeft of gevangen wordt te doden, maar, als we kunnen, de gevangenen te bevrijden samen met de buit. De overwinnaar te overwinnen – wie wenst grotere eer? Wees een leeuw in de strijd, bij de wraak echter als een lam! Het is geen eer voor jullie, pijnlijk verlies te wreken. Een verheven soort wraak is het, de toorn te beteugelen.[4]

Kwaad met goed vergelden is een edele wraak, want wie door zo’n daad bekend wordt, wordt nog meer geacht. Jouw grote macht en je onvergelijkbare streven zijn voor jou een wal die niemand  vernietigen kan. Dat de geslagene degene die hem sloeg vergiffenis schenkt! Schijn je ons niet terecht als God te handelen, dat je vrijwillig de zondaars zonder dat iemand daar om vroeg vergeeft?[5]

In ‘Ruodlieb’ is een nieuw werkwoord gecreëerd: “deizare”, handelen als God. De goedheid van God is spontaan en vindt plaats uit vrije wil. Zo moet ook de mens spontaan vergeving schenken.[6]

            De spontaniteit van deze goede daden is verrassend. Het onverwachte kan ook als humoristisch worden ervaren. Deze manier van doen heeft verscheidene verhalen over Hendrik III opgeleverd. Dat hoeft niet te betekenen dat alles precies zo gebeurd is, maar het feit dat deze koning zondaars vergeving schonk en hen zelfs beloonde was iets waar men over praatte, iets wat verhalen en legenden deed ontstaan. Een voorbeeld is te vinden in een kroniek uit Kamerijk[7] Het is een anekdote over Hendrik III en diens ‘wonderlijke zachtzinnigheid’ tijdens een (overigens niet zachtzinnige) veldtocht in Vlaanderen in het jaar 1054.[8]

‘…de graaf [Boudewijn V van Vlaanderen] stuurde een priester die Radulf heette naar het kamp van de keizer om het te verkennen en vergaderingen af te luisteren. Deze ging, lamheid fingerend, op hoge houten zolen kruipend, tussen de armen zitten, zich vijandig uitstrekkend naar de aalmoezen van de keizer: kijkend herkende Johannes [van Atrecht] hem alsof hij de man tevoren gekend had. Zo wilde hij iets goed maken. Bij zijn wandeling in tegenwoordigheid van de keizer en zijn edelen wend hij zich tot hem bij het uitstrooien en strekte gevend zijn hand uit en beval hem voor aller ogen recht te blijven staan en gezond hard te lopen. Er ging een gemompel van bewondering op alsof er een wonder gebeurd was… Nadat dit geopenbaard was, werd de aangeklaagde tot de dood door de strop veroordeeld. Bij zijn terechtstelling zou hij met tuchtroeden gefolterd worden. “Maar eerst”, zei de keizer, “gaan we eten; nadat hij gegeten heeft, zal hij vrolijker opgehangen worden.” Ze werden bij de koninklijke tafel gezet, maar wie zou zelfs maar weinig lusten als hij zich met de dood bedreigd ziet. Eindelijk riep de keizer hem bij zijn tafel, veel over de graaf vragend bood hij hem de zilveren lepel aan die hij vasthield, beval hem met nieuwe kleren bekleed op een paard te zetten, “zodat wij hem”, zei hij, “die voorovergebogen op houten zolen kwam, hoog verheven te paard van ons zien teruggaan”. Dansend van vreugde, omdat hij aan de dood ontsnapt was, ging hij weg en droeg grote lof over de grootmoedigheid van de keizer zelfs bij de vijanden uit, zoals hij ons lange tijd later, oud en gebogen, gewoon was te vertellen.’

---

[1] Wipo,Tetralogus, 237-238. Est bona temperies, quam Lex et gratia miscent; haec si coniunctae, genetabunt pacis amorem.

[2] Ladner, G., 74, 76. Schnith, K. 22-57.

[3] Zie hoofdstuk VI, “Agnes van Poitou”.

[4] Ruodlieb, IV, 1-30.

[5] Ibidem, 78-119

[6] Götte, Chr., 76.

[7] Chronicon S. Andreae Castri Cemeracensis, MGH SS 7.

[8] Chronicon S. Andreae,Lib II. Cap. 19. MG.SS. VII, p. 534. “De quodam clerico a comite misso. Multa et praeclara in hac expeditione imperatoris gesta describi digna forent; sed quia id non est debiti nostri nec propositi, saltem ad ostendendam eius miram clementiam pauca de multis perstringendo memoramus. Nam cum clericum quemdam Radulfum ad imperatoris castra explorandi gratia et auscultandi consilia comes ut … misisset, illeque se contractum fingendo scabellis repens ad imperatoris elemosinam in tentorio inter pauperes consedisset: intuitus Iohannes agnovit eum sicuti virum sibi antea notum. Siluit tamen, sed post aliquam deambulationem coram imperatore et optimatibus eius ad iacentem accessit, dansque ei manum erexit, et in conspectu omniumiubet adsistere rectum et currere sanum. Stupor apprehendit intuentes; fit murmur admirantium quasi facto miraculo, et ultra quam credi potest admirans imperator, quid lateat percunctatur. Postquam manifestata res est, suspendii reus et mortis iudicatur. Virgas allatas ad se suspendendum ipse sibi torquere iubetur. Sed prius, ait imperator, comedamus ; postquam comederit,laetior suspendetur. Apponuntur cibi regii, sed quis vel parum gustaret, qui sibi vicinam mortem imminere videret ? Tandem vocato eo ante mensam suam, imperator multa super comite rogitans, chochlear argenteum quod tenebat ei porrigit, novisque vestibus eum indui et equo precepti imponi, ut qui nos, inquit, speculari venit pronus in scabellis, sublimus in equo redeat a nobis. Ita regressus quanto gaudio ut ereptus a morte tripudiaverit, quanta laude magnificentiam imperatoris etiam apud hostes extulerit, ipse longo post tempore iam senio curvus nobis narrare solebat. »

Elke zich respecterende Rooms-koning of keizer heeft een religieus centrum gesticht. Hendrik I deed dat in Quedlinburg, Otto I in Magdeburg, Hendrik II in Bamberg, Koenraad II in Limburg a.d. Haardt en Speyer en Hendrik IV op de Harzburg, totdat woedende Saksen dit bolwerk vernietigden.

 Tegenover de palts van Goslar bouwde Hendrik III de kerk en het stift ter ere van Maria en de apostelen Simon Zealotus en Judas Thaddeüs. Hoewel het eigenlijk geen bisschopszetel was (het viel onder het bisdom Hildesheim) werd het imposante bouwwerk in de volksmond ‘Goslarer Dom’ genoemd.

Al vanaf 1043 was hij bezig materiaal te verzamelen voor een toekomstige kerk. Hij wist niet precies wat hij moest nemen, maar bisschop Cadeloh en markgraaf Ekkehard gaven hem raad.  Op 8 augustus 1043 kocht hij kleinodiën van de abt Adelrad van Mansfelt (Eisleben), die hij betaalde met landbezit te Faulensee. De regesten van de markgraven van Brandenburg melden dat: ‘Keizer Heinrich, de derde van deze naam, anno 1043 uit het klooster een mooi gouden kruis versierd met edelstenen en een wonderbaarlijk kunstig kruikje [ waarschijnlijk een miskelk] dat ook wel wat waard geweest is, van de abt Adelrad tot zich genomen heeft op raad en aangeven van Cadeloh, de bisschop van Zeitz en Naumburg en markgraaf Ekkehard te Landsberg en het klooster daarvoor ettelijke landerijen en akkers in het dorp Faulensee, met medeweten en onderhandelen van aartsbisschop Hunfried van Magdeburg . Welke uitwisseling en schenking op de keizerlijke burcht Kyffhausen is voltrokken en bekrachtigd met het zegel van de keizer op de 8^e dag van augustus’.[1]

De wijding van (althans een deel van) het kerkgebouw vond plaats op de dag van de martelaren Processus en Martinianus, 2 juli 1047, door aartsbisschop Hermann II van Keulen. Hendrik III en zijn echtgenote Agnes waren toen zojuist teruggekeerd van een geslaagde Rome-reis. Het klooster kwam pas later gereed, vermoedelijk in 1051. In dit gebouwencomplex ontvouwde zijn religieuze programma zich op aanschouwelijke wijze.  Er werden heiligen vereerd uit het hele Frankische rijk, oost en west. De verschillende patroons aan wie de altaren en kapellen in de kerk waren gewijd, zijn genoemd in de kroniek van het Stift:

 ‘Het hoogaltaar was gewijd  aan Maria de moeder Gods, de apostelen Simon, Judas en Mattheus, de martelaren Rusticus en Venantius, de belijders  Valerius, Servatius, Eucharius en Maternus. De patroons van het altaar in het midden van het koor waren de aartsengel Michaël en Hilarius; in de “afsiden” in het noorden Johannes de Doper en Johannes de Evangelist. In het zuiden Petrus; in het midden van de kerk het Heilige Kruis en Stephanus; in de crypte Maria de moeder Gods en Dyonisius. Boven aan de absiden bij de toren is een altaar gewijd aan onze lieve vrouwe. In de zelfde rij een kapel ter ere van St. Nicolaas. In het noorden een kapel van Maria Magdalena. In het kapittelhuis is een kapel van St. Blasius’. 

Het gelukkige huwelijk van Hendrik en Agnes, die nadrukkelijk samen de kerk wilden dienen, is in dit ontwerp weerspiegeld. Franse (of, zo men wil, west-frankische) en Duitse heiligen gaan hand in hand. Simon en Judas waren Hendriks heiligen. Rusticus, bisschop van Narbonne en Marseille, en  Venantius Fortunatus, bisschop van Poitiers, kwamen uit het vaderland van Agnes. De aartsengel Michaël was patroon van het Duitse rijk. Hilarius was bisschop van Poitiers. Het heilige Kruis werd speciaal vereerd door Hendriks vader Koenraad II. Stephanus stond misschien garant voor het koningschap in Bourgondië, omdat Hendrik in 1038 in de St. Stefanskerk te Solothurn tot koning gekroond was. Ook Besancon, waar de verloving had plaatsgevonden, bezat een Stefanskerk, die door Hendrik op 29 december 1041 in bescherming genomen werd.[2] Op 25 januari 1042, nog steeds op Bourgondische bodem,  nam hij ook nog het klooster S. Stefano te Ivrea in bescherming, waar zich het graf van de proto-martelaar zou hebben bevonden.[3]

In de crypte van St. Simon en Judas zien we wederom Maria, beschermheilige van het Duitse koningschap en in het bijzonder de Salische dynastie, vergezeld van Dyonisius ofwel St. Denis, eerste bisschop van Parijs en patroon van Frankrijk. Aan de zuidzijde zien we een man: Petrus, opvolger van Christus; aan de noordzijde een vrouw: Maria Magdalena die het Paaswonder verkondigde. In het noorden zijn er dan ook nog Johannes de Doper, die bijzonder vereerd werd door de familie van Agnes en Johannes de Evangelist. Mattheus (althans zijn relieken), Valerius, Eucharius en Maternus zijn afkomstig uit Trier. Agnes had een bijzondere relatie tot dit oudste Duitse bisdom. Zij bezat er het klooster St. Maximin als privé-eigendom en de aartsbisschop van Trier was verplicht haar hofdiensten te verlenen. Servatius werd vereerd door Hendrik en dat geldt ook voor Nicolaas, de heilige die geïntroduceerd werd door zijn vermoedelijke overgrootmoeder keizerin Theophanu. In Nijmegen liet hij de Nicolaaskapel bouwen.

Dan was er nog Blasius, de patroon van het kapittelhuis, een merkwaardige heilige. Deze 3^e eeuwse Armeense bisschop leefde in een hol om te ontsnappen aan de christenvervolgingen. Hij was arts van beroep en hij genas de wilde dieren die toevlucht bij hem zochten. Toen hij later in gevangenschap verkeerde, redde hij een jongen van de verstikkingsdood die zich verslikt had in een visgraat. Hij is een van de 14 noodhelpers en helpt tegen verstikkingsgevaar en keelaandoeningen. De vaak zieke Hendrik III heeft hem wellicht om die reden tot patroon gekozen. Blasius was de huisheilige van de Brunonen; via Bruno van Braunschweig, de eerste man van keizerin Gisela en diens zoons zal Hendrik met deze cultus bekend geworden zijn. De meeste heiligen waren niet om privé-redenen uitgezocht. Het waren belangrijke helpers van  het rijk, zij hadden een politieke betekenis.

Van deze en andere heiligen wist Hendrik III een verbijsterende hoeveelheid reliquiën bijeen te brengen.

Het stift heeft tot 1802/03 bestaan als rijksonmiddellijk instituut. De dom werd in 1819-1822 afgebroken werd wegens bouwvalligheid. Op de plaats waar het complex stond is nu een parkeerplaats. Alleen de voorhal van dom is bewaard gebleven. Delen van het interieur waaronder het gouden ‘Krodo’-altaar en gebrandschilderde ramen gingen naar musea. In 2001 maakten Friedrich Balck van de Technische Univeristät Clausthal en zijn zoon Henning Balck van de Technische Universität Braunschweig een uiterst gedetailleerde virtuele reconstructie van de ‘Goslarer Dom’, die te zien is in het museum van de Kaiserpfalz.

---

[1] D. HIII 88.

[2] D. HIII 90.

[3] D.HIII 95.

 

28 oktober  1016 (volgens anderen 1017) was de geboortedag van Hendrik III. De  datum wordt vermeld in de Annalen van Augsburg, in het Latijn en volgens de Romeinse kalender: 5. Kalendas Novembris. In de middeleeuwse heiligenkalender was deze dag gewijd aan de apostelen Simon Zealotus (de ‘IJveraar’) en Judas Thaddeus, die volgens de traditie broers geweest zouden zijn van St. Jacobus de Jongere. Zij waren als apostel vooral actief in Syrië en Perzië. Deze Judas moet dus niet verward worden met Judas ‘Iskariot’, die de Meester verried voor 30 zilverlingen.

In de middeleeuwen werd St. Simon en Judas beschouwd als het begin van de winter. Volksgeloof: ‘Is Simon en Judas voorbij, dan is de winter kort nabij’  en: ‘Simon en Judas met zijn twee brengen meestal ook sneeuw mee’. Voor de Engelse schepen werd het dan tijd om de Noordzee te verlaten en de Theems op te varen: ‘All the ships on the sea, home they crowd’.  In Venetië zei men dat ‘San Simon Squarzavele’ (‘Scheurzeil”) de winterstormen met zich meebracht. 

Dat Hendrik III zijn verjaardag ook werkelijk vierde werd duidelijk op 28 oktober 1046 te Pavia in Italië. Tijdens het feest verscheen hij ‘in fascibus et corona’. Behalve een kroon droeg Hendrik dus ook fasces als attribuut. Bij de Romeinen waren de fasces, een roedenbundel waarin een bijl gestoken was, het symbool van de rechtsmacht (geseling en terechtstelling) van de magistraat. Pavia was belangrijk geworden in de tijd van Theoderik de Grote (454-526). De Longobarden, die in 572 de macht overnamen, maakten haar tot hun hoofdstad. Theodelinde, de koningin van de Longobarden, die veel bijgedragen had tot de bekering van haar volk tot het rooms-katholicisme, ontving van paus Gregorius de Grote een bijzonder geschenk: een nagel waarmee Christus aan het kruis werd geslagen. Van deze nagel werd een ijzeren kroon gesmolten, die men voortaan gebruikte bij de kroning van de koningen. De kroning met de ijzeren kroon van Theodelinde vond plaats in de San Michele.    

Het feit dat Hendrik zijn verjaardag vierde is opmerkelijk. In de middeleeuwen gedacht men sterfdagen. Geboortedagen werden maar zelden geregistreerd, laat staan gevierd. Bij de Romeinen echter vierde men zijn verjaardag als het feest van zijn beschermheilige. Men deed zich of liever zijn genius  (god of geest) te goed met wijn: genio indulgere, genium curare vino. 

28 oktober 1056, tien jaar na de viering in Pavia,  was allesbehalve een feestdag voor de nabestaanden van Hendrik III. Zijn gebalsemde lichaam werd bijgezet in een eenvoudige sarcofaag van gele zandsteen in de dom van Speyer. Hij was op 5 oktober gestorven na een jachtpartij in de Harz. Op zijn sterfbed sprak hij de wens uit om ‘op de dag waarop hij uit de schoot van zijn aardse moeder was gekomen, weer te worden toevertrouwd aan de schoot der aarde, de moeder van alle stervelingen’.

‘Keizer, je was zo groot als de wereld. En nu lig je eenzaam in een klein graf’, schreef een anonieme dichter.