Keizer Hendrik III

Dietrich von Bern in gevecht met Laurin. Standbeeld in Bolzano, Italië. (bron: Wikipedia)

Oplettende lezertjes zullen zich afvragen wat Theoderik de Grote nu eigenlijk met Hendrik III te maken had. Welnu, in de tijd van Hendrik III was Theoderik een zeer populaire cultfiguur geworden. Verhalen en liederen over zijn echte en verzonnen avonturen waren geliefd bij het volk, aan het hof en zelfs bij de geestelijkheid.

Theoderik werd in het het Duits ‘Dietrich von Bern’ genoemd. ‘Bern’ was de vertaling van Verona, de stad waar Theoderik vaak verbleef als hij niet in Ravenna was.

Reeds rond het jaar 1000 werd in de annalen van het klooster voor adellijke dochters te Quedlinburg melding gemaakt van ‘Thideric de Berne’ over wie door de boeren eens gezongen werd (de quo cantabant rustici olim). Een Domschoolmeester genaamd Meinhard klaagde in een brief dat bisschop Gunther van Bamberg (1057-1065) nooit aan de kerkvaders zoals Augustinus en Gregorius dacht, maar altijd maar aan Attila en Dietrich/Theoderik.

Dietrich groeide op als koningszoon in Bern (Verona). Hij had een wapenmeester genaamd Hildebrand, die tot op hoge leeftijd bij hem bleef. Hij verzamelde een groep van 11 of 12 wapenbroeders om zich heen en werd na de dood van zijn vader koning van Bern. Hij volbracht grote heldendaden. Net als Beowulf en Siegfried weet hij een draak te overmeesteren. Hij was echter niet altijd in staat vijanden op eigen kracht te verslaan. De reus Ecke toont zich gelijkwaardig in een duel, maar wordt door Dietrichs paard Falke gedood als hij te dicht bij Falke komt.  Odoaker kan alleen verslagen worden met behulp van het door de meestersmid Wieland gemaakte zwaard Mimung. Op een dag wordt Dietrich door zijn oom Ermanarich verdreven en is hij gedwongen om bij de Hunnenkoning Attila in ballingschap te gaan. Een poging om terug te keren mislukt. Hij helpt Attila bij vele gevechten. Bij de strijd met de Nibelungen probeert hij eerst te bemiddelen. Later werkt hij mee aan het bloedbad waar hij zowel de moordenaars van Siegfried als diens wraakzuchtige weduwe Kriemhild onschadelijk maakt. Op hoge leeftijd keert hij met zijn wapenmeester terug in het rijk en komt weer aan de macht.

Als historische feiten kan men beschouwen dat een beslissende slag tussen Theoderik en Odoaker in 490 bij Verona plaatsvond. De vader van Dietrich heet Diemar, de vader van de historische Theoderik heet Thiudimir. De Amelungen in de sage komen overeen met het gotische heersersgeslacht der Amalen. Theoderik werd geboren in het rijk van de Hunnen, hoewel Attila toen al enige jaren dood was.

Mozaïek van het paleis van Theoderik in de San Appolinare Nuovo

Het duurde nog tot 497 voordat het hof van Theoderik erkenning kreeg van Constantinopels nieuwste keizer Anastasios I.  Toen mocht hij gebruik maken van de ‘koninklijke gewaden’ en ‘alle ornamenten van het paleis’. In zijn titel  ‘Flavius Theodericus Rex’ verwees hij naar de Flavische dynastie en bestempelde zo de Romeinse keizers als zijn voorgangers. Hij benoemde nu ook zelf de bureaucraten en senatoren, bezat souvereiniteit in kerkelijke aangelegenheden en stond aan het hoofd van het leger. Zijn ‘Edictum Theoderici’ bevatte moderniseringen van het Romeins recht.

Van oudsher oefende de keizer zijn macht uit via persoonlijk gevolmachtigden, de ‘comites’. Theoderik creëerde een nieuwe stand, de ‘comitiva gothorum’ waarvan de leden militairen uit de gothische adel waren. Zo ontstond er een dubbel bestuur dat met de Romeinse ambtenaren concurreerde. Een bijzondere machtspositie had de kamenier, die niet alleen de koninklijke slaapkamer maar ook de schatkist beheerde.

Theoderik slaagde erin het grondgebied van zijn rijk nog flink uit te breiden. Sicilië, Dalmatië, Pannonia Sirmensis en de gallische prefectuur kwamen er bij. Theoderik beschouwde de gebieden die Odoaker ingelijfd had als zijn privévermogen.

Dat hij zich als een Romeinse keizer presenteerde is goed te zien aan een afbeelding, een gouden gedenkmunt.  Keizerlijk zijn het monogram, het glanzende pantser, de Victoria op de wereldbol en het handgebaar van ‘adlocutio’ (toespreking). Slechts de snor en haardracht zijn geheel onromeins. Het vreemd hoge kapsel is ook wel voor een hoofddeksel aangezien. Maar de Ostrogoten hadden van de Hunnen de gewoonte overgenomen om de schedels van jonge kinderen in te binden waardoor een hoog punthoofd onstond. Dit gebruik kwam ook bij andere volken voor, bijvoorbeeld de Inca’s. Het is dus mogelijk dat Theoderik zelf ook een gedeformeerde schedel heeft gehad.

Theoderik de Grote afgebeeld op een gouden solidus (Romeinse munt) met in zijn hand een overwinningssymbool

Toen hij ongeveer 8 jaar oud was, werd Theoderik als gijzelaar gegeven aan Leo I, de keizer van Constantinopel (Byzantium), met wie de drie broers een verdrag hadden gesloten. Het uitleveren van gijzelaars, vaak koningszonen,  was een normaal gebruik in die tijd om de naleving van een pact te garanderen.

Theoderik bleef 10 jaar aan het Byzantijnse hof. Er is geschreven dat hij een schuwe, teruggetrokken en wat onhandige jongen was. Hij werd als een prins behandeld en leefde aan het schitterendste, meest gecultiveerde hof van zijn tijd. Toch schijnt hij zich nauwelijks voor studie geïnteresseerd te hebben en hij vewaarloosde het Grieks en Latijn. Veel meer belangstelling toonde hij voor  militaire strategie, economie en de politiek van de Byzantijnen.

Toen vader Theudimir om de terugkomst van zijn zoon verzocht, was hij bang dat hij Theoderik verwend en verweekt zou aantreffen. Keizer Leo stemde met het verzoek in omdat hij de jongen te onbenullig vond om gevaarlijk te kunnen worden. Niets bleek echter minder waar. Nauwelijks weer thuisgekomen nam Theoderik de leiding in een oorlog tegen de Sarmaten. Als 18-jarige belegerde hij de stad Singidinum (Belgrado) en weigerde vervolgens deze stad zoals het hoorde aan de keizer over te dragen.

Twee jaar later overleed Theudimir en Theoderik werd de nieuwe koning van de Ostrogoten.

Keizer Leo I van Byzantium (Louvre, Parijs)