Keizer Hendrik III

Sieraden in Byzantijnse stijl uit het bezit van Keizerin Agnes

Behalve veel landbezit beschikte Agnes ook over kostbare kleding en een schat aan sieraden. De kledij van Agnes en Hendrik beïnvloedde het modebeeld
van hun tijd. De Byzantijnse stijl bleef “in”, maar in plaats van de zakachtige gewaden van hun voorgangers droegen zij nauwsluitende kleren die de
lichaamsvormen benadrukten[1]. Hiermee vestigden zij de aandacht op hun “schone gestalte”.  Agnes droeg diverse sieraden, zoals te zien is aan  uit de zogeheten “Mainzer schat van koningin Agnes”. Deze schat bestaat uit ringen, fibula’s, meerdere halve maanvormige oorhangers  en spelden waarmee een sluier aan het haar kan worden bevestigd. Het meest opvallend waren een buitengewoon fraaie en kostbare juwelenkraag met bijpassende borstbedekking, die een imitatie vormden van de byzantijnse keizerlijke insignes  loros en maniakion. De schat werd in de 19^e eeuw door grondwerkers gevonden in de joodse
wijk van de stad Mainz. Hoe ze daar terechtgekomen is blijft een mysterie.

Agnes had een speciale theologieleraar, de later heilig verklaarde Ulrich van Zell, een neef van bisschop Nitker van Freising (1039-1052), die in zijn jonge jaren kapelaan was aan het hof van zijn peetoom Hendrik III. Dit hof werd door de biograaf van Ulrich vergeleken met dat van Nebukadnezar, waar de jonge heilige bijna als een gevangene leefde. Hij die eeuwige kuisheid had gezworen, leed zeer onder alles wat hij in de omgeving van de keizer te zien kreeg. Agnes streefde ernaar van zijn vroomheid te leren.[2] Zij voelde zich aangetrokken tot zijn beminnelijkheid en de ‘zoetheid van zijn manieren’, wat betekent dat Ulrich er ondanks zijn vroomheid en ascese hoofse manieren op na hield.[3]

Pikant detail is dat de vrome Ulrich bekend stond als “eunuch van Christus” nadat hij zichzelf met behulp van een gloeiend ijzer had geprobeerd te ontmannen[4].
Eunuchen speelden zoals bekend ook een belangrijke rol in de Byzantijnse keizerlijke hofhouding.

In een legende uit Goslar wordt verteld hoe de keizerin reageerde bij de verdwijning van haar juwelen en dat zij een dienaar liet doden op verdenking
van diefstal; ten onrechte zoals bleek.

“De mooie Agnes van Poitiers, de gemalin van keizer Hendrik III, deelde de voorliefde van haar hoge gemaal voor het door woud en bergen omgeven stadje in de Harz aan de Gose. In de palts te Goslar had zij de eerste gelukkige tijd van haar huwelijk beleefd en zij keerde later graag weer hier terug. Eens, toen zij zich
hier weer gedurende lange tijd ophield, werden uit haar verwarmde kamer vele juwelen, gouden kettingen, armbanden en dergelijke ontvreemd. Omdat niemand behalve zijzelf en een vertrouwde dienaar toegang tot dit vertrek had, verdacht zij hem er van de kleinodiën gestolen te hebben. Hoewel hij heftig zijn
onschuld bezwoer, en hoewel ondanks alle onderzoekingen niets bij hem gevonden werd, moest hij toch naar de wil van de keizerin wegens zijn vermeende ontrouw met de dood boeten. Nadat het oordeel over de ongelukkige allang voltrokken was, zou door een merkwaardig toeval de duisternis die over het voorval lag opgehelderd worden.

Tegenover de keizerpalts bevond zich de keizerpoort, die Scharper- of Frankenpoort genoemd werd. Hier stond een mooie linde met dikke takken en in de top ervan had een raaf zijn nest gebouwd. Toen de mooie, jonge keizerin op een dag bij het venster van haar kamer stond en het in de zon schitterende landschap overzag, straalde haar vanuit de twijgen van de linde een metaalachtig fonkelen tegemoet, zodat zij nieuwsgierig werd en wilde weten wat de diefachtige vogel
daar wel verzameld had. Zij beval een van haar dienaren in de boom te klimmen, het ravennest eruit te halen en bij haar te brengen. Maar wie schetst de
ontzetting van de rechtvaardige en nobel denkende vrouw, toen zij in het nest al haar vermiste kleinodiën terugvond om wille waarvan de trouwe dienaar
onschuldig een afschuwelijke dood was gestorven. Zonder twijfel had de diefachtige raaf door een open raam van de kamer de glimmende voorwerpen gezien
en meegenomen naar zijn nest.  Keizerin Agnes raakte daarop in grote gewetensnood en had graag elk offer gebracht als zij daarmee de onschuldig vermoorde weer tot leven had kunnen wekken.  Om het onrecht goed te maken, stichtte zij op de kalkberg ten oosten van de stad op advies van haar biechtvader een klooster, dat zij wijdde aan de heilige Petrus. Omdat de bouw van het klooster haar te lang duurde, liet zij in de nabijgelegen rots, die nog steeds Klus (kluis) heet
een kapel uithakken, waar dagelijks door meerdere priesters een mis voor haar zielenheil gelezen moest worden.

Het klooster op de Petersberg werd door de vrome keizerin uitgerust met rijksonmiddellijke goederen, belangrijke grondstukken in de omgeving van de stad, zodat het snel aanzien kreeg en tot grote bloei kwam. De stiftsheren heetten kapelaans van de koningin (Capellanie reginae) en stegen tot de hoogste kerkelijk eer. Het bisdom Hildesheim werd meermaals met proosten uit dit klooster van de Petersberg bezet. Onder Barbarossa werd een van hen, de graaf Reinout van
Dassel, kanselier van het rijk en begeleidde als zodanig de keizer bij al zijn veldtochten.[5]

Ulrich van Zell vermaande de keizerin, “de onmatigheid van begeerten aan het hof vermijdend”, in weinig vleiende bewoordingen hoe zij haar geest
moest sieren met heilige deugden in plaats van “de verwelkte bloem” van haar lichaam te “bepleisteren” met de weelde van kostbare gewaden.[6] In de laatste jaren van haar leven wijdde Agnes zich geheel aan haar geloof en gaf zij al haar bezittingen weg. Aan het klooster Monte Cassino gaf zij bijvoorbeeld het volgende:

“schitterende geschenken, te weten een kazuifel (“planetam diaspram”), geheel aan alle kanten met goud bedekt; een wit zijden kleed (“alba”), vanaf hoofd en schouders, bij de handen met een rand mooi versierd, bij de voeten met een brede, ellenlange zoom; een bovenkleed (“amicta”) met borststuk (“brusto”), twee purperen mantels (“pluviales”) versierd met gouden zomen; een verscheurde lap met gouden zomen om voor grote altaren te hangen[7];een grote Griekse mantel (“pallium”) met olifanten, die dorsale genoemd wordt; een evangelieboek versierd met gedraaid zilver en zeer mooie gouden opschriften
en ook twee zilveren gedraaide kandelaars van 12 pond.”[8]

Petrus Damiani beschreef haar aankomst in Rome nadat zij afstand gedaan had van haar aardse bezittingen: “Haar kleed was zwart en van wol, haar rijdier een slecht paard, nauwelijks zo groot als een ezel. Op haar hoofd lag een sluier; een zak verving het purper, een psalterium nam de plaats van de scepter in. De tere hals, waar vroeger een ketting met goudplaatjes en roodachtig glanzende parels hing, werd nu stuk geschuurd door de ruwe kraag van het wollen kleed.”

Keizerin Theophanu (mozaïek in de St. Pantaleonkerk te Keulen)

Was Keizer Koenraad II, de vader van Hendrik III,  eigenlijk wel de zoon van de Frankische graaf Hendrik van de Speyergouw? Dit is de officiële lezing. Er zijn
echter ook verschillende aanwijzingen dat Koenraad eigenlijk een bastaardzoon was van niemand minder dan keizer Otto III.

Om te beginnen is er  een oorkonde uit 1051[1], waarin de schenking van het door Otto II aan het nonnenklooster te Nordhausen gegeven
landgoed Vogelsberg wordt bekrachtigd door keizer Hendrik III. Hierin krijgt Otto II van Hendrik III een uitzonderlijk predicaat: “voorganger onder de
voorgangers”, “antecessor antecessorum” wordt hij genoemd. Een eerder door Hendrik III verstuurde brief maakt ons duidelijk waarom.

In zijn antwoord had Hendrik III aan de Byzantijnse keizer laten schrijven dat hijzelf van Griekse afstamming was en dat hij Otto II en Theophanu
beschouwde als de grondleggers van zijn geslacht. Ter gelegenheid van de Synode van Mainz in oktober 1049 was Hendrik III namelijk
bezocht door een Byzantijnse delegatie, een afvaardiging van keizer Konstantinos IX Monomachus. De gezanten overhandigden hem een brief van zijn Griekse collega.

Het ging om twee ca. 4 m lange en 40 cm brede rotuli, samengesteld uit meerdere stukken purperperkament, met goud beschreven en versierd met brede sierlijsten links en rechts en met een zogenaamd menologem als eigenhandige ondertekening in rode inkt. De tekst bestond uit twee delen, één in het Grieks
en één in het Latijn. Een dergelijk stuk was in het Avondland een grote bijzonderheid.[2] Hendrik III bewaarde de purperen oorkonde dan ook zorgvuldig en gebruikte de beide rotuli als voorhang voor het hoogaltaar in de door hemzelf gestichte kerk van de apostelen Simon Zealotus en Judas Thaddeus te Goslar. De brief van Konstantinos IX Monomachus was bovendien versierd met een gouden bul die maar liefst 22 mark woog. Dit goudstuk liet Hendrik III ten behoeve van zijn kerk verwerken in een gouden kelk voor de mis, aldus de kroniek van het Stift Simon en Judas[3].

Adam van Bremen[4] schreef over de briefwisseling tussen beide keizers het volgende: “Bij de opeenstapeling van ons geluk kwam nog dat van de moedige keizer van de Grieken Monomachus en Hendrik van Frankrijk gelukwensen overgebracht zijn aan onze keizer [Hendrik III] over de bisschop” [aartsbisschop
Adalbert van Hamburg-Bremen] “wegens zijn wijsheid en trouw, zijn krachtige en goede daden, zijn raad. Toen, terugschrijvend aan Constantinopel, liet hij” [Hendrik III] “zich ontvallen onder andere af te stammen van het Griekse geslacht met Theophanu en de moedige Otto als zijn voorouders. Daarom was het geen wonder dat hij zo van de Grieken hield, wier kleding en gebruiken hij wilde imiteren, wat hij ook deed. Hetzelfde liet hij ook aan de koning van Frankrijk en anderen weten.”

De overtuiging waarin Hendrik III verkeerde, dat Otto II en Theophanu zijn voorouders waren, werd gedeeld door de geschiedschrijver
en abt Hugo van Flavigny. Deze heeft in zijn kroniek geschreven dat zijn eigen grootmoeder van moederskant, Chrothildis, een buitenechtelijke dochter van Otto III was en een zuster van Koenraad II, die zelf een zoon van Otto III geweest zou zijn[5]. Hoewel hij in hetzelfde verhaal de fout maakte keizerin Gisela met haar
gelijknamige tante te verwarren, was Hugo van Flavigny in zijn tijd een vermaard historicus en niet alles wat hij beweerde is onzin[6].

De naamgeving in deze stamboom doet vermoeden dat Hugo van Flavigny zijn voorouders niet zomaar verzonnen heeft. Interessant is in dit verband dat de namen Gerardus en Hugo meermaals voorkwamen in de familie van Koenraads moeder Adelheid van Metz. De naam Chrothildis (Rothild) is van Karolingische oorsprong. Een dochter van Karel de Kale heette zo[8]. “Dada” kan de vrouwelijke vorm van Dado geweest zijn. Een bisschop Dado van Verdun (880-923) behoorde eveneens tot de familie[9].

Als Hendrik III dacht dat hij van Otto II en Theophanu afstamde, hoeft het ons ook niet te verbazen dat hij de Ezzonen, de kinderen van paltsgraaf Ezzo en Mathilde, een zuster van Otto III, als zijn naaste bloedverwanten beschouwde.  Aartsbisschop Hermann II van Keulen, een zoon van Ezzo en Mathilde, werd door Hendrik III aangeduid als zijn “allerzoetste neef”, dulcissimum consobrinum nostrum.[10] Een consobrinus is een volle neef of volle achterneef van moederszijde, een zoon of kleinzoon van moeders broer. De moeder van Hermann II, Mathilde, was (als Otto III de grootvader was van Hendrik III) een tante van Koenraad II en een oudtante van Hendrik III[11].

Mathilde, een van de  drie zusters van Otto III, was getrouwd met paltsgraaf Ezzo (Erenfried). Hun tien kinderen heetten Ludolf, Otto, Hermann, Richeza, Adelheid, Ida, Mathilde, Theophanu, Heilwig, en Sophia. Zij allen – en hun kinderen -  ontvingen van Hendrik III bijzondere privileges.[12]

De Quedlinburger annalen benadrukken eveneens de familieband. In 1025 brachten Koenraad II en Gisela hun dochter Beatrix onder in het klooster Quedlinburg bij abdis Adelheid, een andere zuster van Otto III. Beatrix werd door Adelheid “zeer liefdevol en als een zuster”
verzorgd en geadopteerd.[13]

Een van de dochters van Hendrik III staat bekend onder de naam Judith-Sophie. Zij werd gedoopt als Judith, maar kreeg als koningin van Hongarije de naam Sophia. Haar oudste dochter noemde zij eveneens Sophie. “Sophia” wordt in de genealogie van de hoge middeleeuwen beschouwd als een teken van Ottoonse afstamming[14].  Het was de naam van Theophanu’s moeder en ook die van een van haar dochters, een zuster dus van Otto III.

Keizer Otto III (980-1002)